Lễ bắc máng nước của người Xơ Đăng

 

 

 

Xưa kia, con người sống phụ thuộc vào các nguồn nước tự nhiên nên nơi cư trú của họ thường gần sông, suối. Với quan niệm vạn vật hữu linh mỗi con sông, con suối đều có thần cai quản, hàng năm người Xơ Đăng thường tổ chức nghi lễ bắc máng nước. Nghi lễ bắc máng nước theo tiếng Xơ Đăng là Kneang tea (kneang là máng dẫn nước, tea là nước).

Già làng cùng các chủ nóc nhà đi tìm nguồn nước

 

Người Xơ Đăng tổ chức nghi lễ bắc máng nước khi tìm được nguồn nước lúc thành lập làng, khi nguồn nước đang sử dụng không còn đảm bảo về chất và lượng, hoặc khi chuẩn bị bước vào vụ trỉa lúa. Lễ này thường được tổ chức trong 3 ngày.

Ngày thứ nhất: Tổ chức đi tìm nguồn nước.

Từ sáng sớm tinh mơ, già làng cùng các chủ nóc nhà trên lưng cõng gùi (kchui), tay cầm rựa, dao đi tìm nguồn nước. Khi đã tìm được nguồn nước, già làng phân công một chủ nóc nhà chặt một cây sâm lũ làm thanh ngang bắc qua nguồn nước. Sau đó, già làng bắt một con ốc đặt tại đầu bên trái của thanh ngang và khấn: “Hỡi thần Núi, thần Đất, thần Sông! Xin cho phép tôi đánh dấu ở đây. Để làng tôi được bắc máng nước. Cho mùa màng luôn tươi tốt. Chăn nuôi phát triển, dân làng khỏe mạnh. Xin các thần chứng kiến…”. Nếu con ốc bò sang bên phải đồng nghĩa với việc thần Nước cho phép dân làng sử dụng nguồn nước tại đây. Ngược lại nếu con ốc không chịu bò qua hoặc quay đầu lại thì họ hiểu rằng thần Nước không cho phép dân làng sử dụng nguồn nước này. Vì vậy họ phải đi tìm nguồn nước khác. Nếu dân làng cố tình sử dụng nguồn nước tại vị trí này thì sẽ bị trừng phạt (hạn hán, đói nghèo, bệnh tật,…). Khi chọn được vị trí nguồn nước với sự cho phép của thần Nước, già làng phân công một người chặt lồ ô làm cây đánh dấu, những người còn lại dọn sạch khu vực có nguồn nước. Lúc này công việc xem nguồn nước đã hoàn tất, già làng và các chủ nóc nhà quay trở về thông báo cho dân làng biết để chuẩn bị cho lễ bắc máng nước.

Ngày thứ hai: Dân làng phát dọn đường bắc máng dẫn nước về làng.

Phụ nữ được giao nhiệm vụ phát cỏ và chặt cây làm trụ đỡ máng. Trụ đỡ máng nước thường được làm bằng gốc cây le hoặc sâm lũ thật già để đảm bảo độ bền của trụ. Đàn ông được phân công chặt cây lồ ô làm máng dẫn nước. Họ chọn những cây lồ ô to và già. Vị trí các mắt ống lồ ô người ta chặt khoảng 1/3 để khoét lỗ tạo thành ống dẫn. Khi chuẩn bị xong, già làng phân công một người đào vũng nước nhỏ tại đầu nguồn nước để tạo bể chứa Sau đó, dân làng tiến hành chôn trụ đỡ và bắc máng nước từ đầu nguồn về tới bến nước của làng.

Máng dẫn nước và cột gâng đã được dựng xong

Tại đầu và cuối nguồn nước, người ta dựng “Cây gâng knuội rột xiăng tác” – một dạng cột gâng nhỏ hơn cột gâng trong lễ ăn trâu, làm từ cây le và tạo tua, được cắm với mục đích để mua nước của thần Nước. Phía trên người ta treo 9 hoặc 13 vòng tròn nhỏ làm bằng lồ ô và nối vào nhau. Những vòng tròn đó tượng trưng cho sự no đủ, sức khỏe của dân làng, hoa màu tươi tốt, chăn nuôi phát triển. Đây còn là tín hiệu để thần Nước và thần Sấm sét biết để cho mưa thuận gió hòa, nước không bao giờ cạn. Ở bến nước, người ta sẽ đặt những tấm ván mỏng hoặc phên lồ ô tạo độ bằng trong một khoảng rộng để dân làng lấy nước sinh hoạt cũng như tắm giặt.

Vợ của già làng là người lấy nước đầu tiên

Trong ngày này, một nhóm thanh niên được phân công đi đào con dúi để làm vật hiến sinh. Theo phong tục người Xơ đăng, con dúi là vật hiến sinh không thể thiếu trong nghi lễ bắc máng nước, nếu không có con dúi thì không thực hiện được nghi lễ bắc máng nước. Chính vì vậy, người được phân công nhiệm vụ đi bắt dúi phải có trách nhiệm cao với cả làng, đồng thời phải là người có kinh nghiệm và tài giỏi trong việc săn bắt.

Ngày thứ ba: Đây là ngày lễ chính thức của nghi lễ bắc máng nước

Buổi sáng cả làng tập trung đông đủ tại nhà rông và theo nhiệm vụ đã phân công người ta tiến hành tổ chức lễ bắc máng nước. Già làng là người đi trước, theo chân già làng là đại diện cho các gia đình (chỉ có đàn ông). Họ mang theo dao, rựa và các vật dụng cần thiết để phục vụ cho buổi lễ. Vật hiến tế cho nghi lễ là con dúi, nhựa cây thông. Tại đầu nguồn nước, già làng đặt một tấm phên đan bằng nứa để rác, lá cây không chảy vào trong máng nước, tránh gây tắc nguồn nước của cả làng. Sau đó, già làng đốt nhựa thông. Khi hương thơm tỏa ra, những thanh niên được giao nhiệm vụ bắt đầu cắt tiết con dúi để cúng cho thần. Người ta đựng tiết dúi trong ống lồ ô. Trong lễ cúng máng nước, người Xơ Đăng dùng máu dúi để cúng thần bởi máu dúi là sự tinh khiết, đem lại may mắn cho con người với ý nghĩa cầu mong lúa gạo luôn đầy kho, chuột không phá hoại mùa màng. Già làng cầm ống lồ ô có chứa tiết dúi đứng trước máng nước và bắt đầu khấn: “Hỡi thần Sông, thần Đất, thần Núi! Hôm nay là ngày tốt. Hãy chứng kiến lễ cúng máng nước của làng. Tôi xin dâng máu dúi cho các thần. Cầu thần Nước cho nước luôn đầy đủ. Xin giữ nước luôn trong lành. Để dân làng khỏe mạnh. Để mùa màng bội thu. Cho trâu bò đầy đàn, lợn gà chật sân. Để cây cối được xanh tươi…”

Già làng là người đầu tiên dùng nguồn nước cho việc tắm giặt

Dứt lời khấn, già làng khai thông dòng nước chảy vào máng và cầm ống lồ ô đổ tiết dúi từ từ trên đầu máng nước cho chảy xuôi về cuối máng nước của làng. Khi tiết dúi được hòa quyện với dòng nước, phía cuối nguồn nước vợ của già làng là người lấy nước đầu tiên đựng trong quả bầu nậm to. Sau đó bà chia nước cho các hộ gia đình trong buôn mang về nấu cơm, đổ vào ghè (ché) rượu và dùng để uống.

Sau khi lễ cúng kết thúc, mọi người kéo nhau về buôn, thịt dúi được đem về nhà già làng chế biến để chung vui. Già làng phải là người đầu tiên dùng nguồn nước cho việc tắm giặt rồi dân làng mới được sử dụng nguồn nước mới. Nếu ai vi phạm điều này sẽ bị phạt theo quy định của cộng đồng. Trong ngày này trước khi ăn uống, các thanh niên nam nữ thường lấy nước tạt vào nhau. Người Xơ Đăng quan niệm càng ướt nhiều càng được may mắn và nước trong lễ bắc máng nước bao giờ cũng thiêng liêng vì đó là sự ban tặng của thần linh cho cả cộng đồng.

Cả buôn chung vui trong ngày lễ bắc máng nước

Sau khi mang nước mới về nhà, các gia đình dùng để nấu nướng và đổ vào ghè rượu của nhà mình. Khi cơm đã nấu chín, chủ gia đình làm lễ cầu khấn thần linh phù hộ: “Hôm nay gia đình chúng tôi uống rượu làm máng nước năm mới, cầu mong cho con cháu sống khỏe, sống lâu, làm ăn phát đạt từ năm này đến năm sau”. Sau đó chủ nhà ăn cơm và uống rượu làm phép, rồi lần lượt tới các thành viên trong gia đình. Việc ăn cơm uống rượu làm từ nước mới sẽ nhận được sự phù hộ của thần linh đối với các thành viên gia đình. Già làng sẽ tới từng gia đình ăn cơm và uống rượu phép. Sau đó già làng là người mang ghè (ché) rượu và thức ăn của mình cùng chung vui trong ngày lễ làm máng nước. Trước khi vào cuộc vui, già làng dặn dò con cháu phải biết giữ gìn nguồn nước chung của làng luôn trong sạch và dồi dào để cuộc sống dân làng mình luôn ấm no và không bệnh tật. Căn dặn mọi người xong, già làng sẽ uống rượu của gia đình mình đầu tiên, sau đó lần lượt của các gia đình khác trong buôn.

Lúc này cồng chiêng bắt đầu nổi lên, mọi người cùng nhau ăn uống và múa hát. Nghi thức bắc máng nước của người Xơ đăng là một nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh liên quan đến sự sinh sôi và phát triển của con người, cây trồng và vật nuôi. Nghi lễ được tổ chức không chỉ nhằm tạ ơn thần linh, cầu mong cho sông nhiều nước, suối đừng cạn để con người mạnh khỏe, vật nuôi đầy đàn, mùa màng bội thu mà còn thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng buôn làng.

Phòng Truyền thông

 

 

 

 

Danh lam thắng cảnh

Danh lam thắng cảnh

KHÁCH SẠN GẦN BẢO TÀNG

Nhà hàng

Số lượt truy cập

000349213
Hôm nay
Trong tuần
Trong tháng
Tất cả
314
859
14932
349213